Groeneveen
Klik op een foto voor een grote afbeelding en meer info.

Naam: Groeneveen
Adres: Bijlmerdreef
Architect: Inbo, DE Architecten, Duinker van der Torre samenwerkende architecten (Bijlmerdreef 1073-1167)
Bouwtijd: 1970, 1999, 2001
Opdracht: Gemeente Amsterdam, -, Woningstichting Patrimonium

Naamgeving is naar een bij Velsen (Noord Holland) staand oud patriciërshuis van deze naam, ook bekend onder de naam Papenburg.
De flat is ontworpen door Inbo en strekt zich uit van de Bijlmerdreef langs het metrospoor richting Kraaiennest waar de flat na de laatste knik verandert in Klein-Kruitberg.

Op zondagavond 4 oktober 1992 stortte een Boeing 747-vrachtvliegtuig, vlucht 1862 van de Israëlische luchtvaartmaatschappij El-Al neer op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg. Anderhalve maand na de ramp vergaderden bewoners van Groeneveen of hun flat moest worden afgebroken of weer opgebouwd. Hierbij kozen zij voor wederopbouw. Uiteindelijk zijn er 161 Groeneveense appartementen gesloopt, 320 flatwoningen van Groeneveen zijn gespaard. Klein-Kruitberg is geheel afgebroken.
De funderingen van de afgebroken flats zijn gebleven en vormen samen met 'de boom die alles zag' het Bijlmermonument ter herinnering aan de vliegramp gemaakt door Herman Hertzberger (1996).

De werkgroep Bijlmermonument heeft sinds haar oprichting in december 1992 tientallen suggesties gekregen voor een monument ter nagedachtenis aan de vliegramp in de Bijlmer. "Het monument moet langzaam kunnen groeien en die tijd moet je durven nemen" zegt Mira Kho lid van de werkgroep Bijlmermonument. Burgemeester Van Thijn had eerder, slechts een paar dagen na de ramp, al beloofd dat er voor 4 oktober 1993 een monument zou komen. "En als ik dat beloof komt er een gedenkteken" benadrukte Van Thijn zijn toezegging toen. Maar de opdracht was moeilijk. Hoe kon in een ontwerp tegemoet gekomen worden aan de gebruiken en gewoonten van de verschillende culturen. Ghanezen, Surinamers, Antillianen hebben eigen rituelen en een eigen manier van rouwen. Er is inmiddels al wel spontaan een gedenkteken ontstaan. Vlak na de ramp werd een boom in de buurt van de getroffen flats tot kern van de herdenkingen bestempeld. "De boom die alles heeft gezien, die niet kon wegrennen maar het wel heeft overleefd." Het eerste ontwerp van de architect Herman Hertzberger en landschapsarchitect Georges Descombes werd vorig jaar na felle kritiek van de bewoners ingetrokken. In dit plan was een betonnen amfitheater opgenomen, bedoeld als ontmoetingsplek, de bewoners zagen er echter meer een voetbalstadion in. De opdracht die wordt gegeven is een monument met de 'boom als kern' en 'in een parkachtige structuur'. Een open plek, met ruimte voor uiteenlopende initiatieven en diverse religies. Bovenal moet het een 'groeiend monument' zijn, dat op een logische, natuurlijke manier ontstaat. Er komt een 'afdruk' van de verdwenen flat: een afgraving van zo'n veertig centimeter diep die aangeeft waar de Kruitberg stond. Om de boom komt een muur, waarop plaats is voor foto's, bloemen en gedichten. Rond de boom wordt een mozaïektapijt gelegd, een veld van persoonlijk ingevulde tegels die door betrokkenen en kinderen van scholen in de omgeving zullen worden gemaakt.
Akelei Hertzberger, dochter van Herman Hertzberger, bedacht dit 'tapijt' van tweeduizend trottoirtegels die door nabestaanden, vrienden en bekenden van de slachtoffers zijn bewerkt tot mozaïeken. Emoties vertaald in restjes steen.

Noem hun naam
Streep hun naam niet door
Al zijn zij tot stof vergaan
Streep hun naam niet door
Alsof zij nooit hebben bestaan
’t Liefste dat ik heb bezeten
’t Middelpunt van mijn bestaan
Vraag mij niet dat te vergeten
En gewoon weer door te gaan
Want ik wil wel verder leven
Maar ik weet niet hoe dat moet
‘k Hoor bij hen die achterbleven
Overleven vergt veel moed
Streep daarom hun naam niet door
Noem hun naam en laat het weten
Dat ook jij niet zult vergeten
Zo alleen kan ik verder gaan

In 1999 krijgt Groeneveen een grote opknapbeurt naar ontwerp van DE Architecten waarbij de plint van het gebouw deels wordt opengebroken. Bij deze vernieuwing hoort ook de afbraak van de parkeergarage en het verkeersplatform. De Bijlmerdreef wordt vanaf de Gooiseweg afgegraven naar maaiveldniveau waarmee een einde komt aan de scheiding van verkeersstromen.
Op het verkeersplatform van Groeneveen stond een lief beeld van Anton Martineau. Een mannetje met hoed, zwaaiend en een cadeau onder de andere arm. Het in perspex uitgevoerde beeld stond op een sokkel en kon ‘s avonds verlicht worden. Het beeld is op onduidelijke wijze verdwenen en ondanks een grote speurtocht niet gevonden. Martineau kreeg als vergoeding de opdracht voor een nieuw beeld 'kop met 4 neuzen', dat nu op een rotonde bij Gooioord staat.
Rein Jelle Terpstra ontwierp dit werk voor de flat waar in 1992 een Boeing van El Al neerstortte. Hij wilde niet expliciet een herdenkingsmonument maken, maar koos een lichte, poëtische vormentaal die de installatie van meer dan één betekenislaag voorziet. De aard van de installatie weerspiegelt de plaats en haar geschiedenis op meerdere manieren. De paillettenvorm is een verwijzing naar de multiculturaliteit van de Bijlmer. Het is een speels en ‘licht’ monument juist door het idee van het lichtspel van de schotels dat onheil afkaatst, de omgeving weerkaatst en tegelijkertijd beelden uit de wereld binnenhaalt zoals schotelantennes doen. Het werk presenteert zich op verschillende manieren aan het publiek. Alsof signalen vanuit alle werelddelen samenkomen op deze kopse gevel en worden ontvangen in de achterliggende huiskamers. Op een aantal van deze pailletten is een fotografisch beeld aangebracht. De afbeeldingen geven een beeld van de ogenschijnlijk chaotische manieren van stedenbouw. Het zijn foto's uit verschillende plekken van de wereld en tegenovergesteld aan de ordelijke (hoog)bouw van de Bijlmermeer. De schotels staan naar alle kanten gericht om signalen uit de directe omgeving, zon, wolken, bomen, flats, op te kunnen vangen en te weerkaatsen.

Met de verlaging van de Bijlmerdreef is het ook weer mogelijk om bebouwing langs de straat te bouwen met winkels en bedrijfjes. Een opdracht hiervoor wordt gegeven aan Duinker van der Torre samenwerkende architecten die een halve hoogbouw (6 tot 8 verdiepingen) ontwerpen (2002). De nieuwbouw van het scherm Groeneveen is onderdeel van de stedelijke vernieuwing van Ganzenhoef. De kopbebouwing van Groeneveen vormt samen met het nieuwe winkelcentrum van Kees Christiaanse de afsluiting van de vernieuwde en verlaagde Bijlmerdreef. Het Groeneveenscherm is een opvallend project met een onderbroken daklijn waardoor aan weerszijden torens ontstaan. De eisen die bij alle vernieuwingsprojecten in de Bijlmer worden gesteld komen ook hier weer terug. Bij voorkeur grondontsloten woningen, koop en huurwoningen in één gebouw en geen lange galerijen. Zodoende vinden we diverse ontsluitingsprincipes: grondgebonden maisonettes aan de straat, korte galerijen met flatwoningen en portiek-etagewoningen. In de plint bedrijfsruimtes en de poort naar het achtergelegen Groeneveen. De gehandhaafde honingraatflats blijven vanaf de Bijlmerdreef zichtbaar.Misschien wel het meest opvallend bij alle nieuwbouw is dat het beton is omgeven door metselwerk, in dit geval een oranje-rode baksteen.

Meer lezen:
Bijlmermeer
DE Architecten
Descombes, Georges
Duinker van der Torre samenwerkende architecten
Herzberger, Herman
Inbo
Martineau, Anton
Terpstra, Rein Jelle

Voor het laatst bewerkt:31-jul-2018